Son dəqiqə
.jpg)
- 24 Sentyabr 2026
Dünya bazarında və ölkədə qiymət artımları danılmaz faktdır. Hətta adətən yay aylarında mövsümi amillərlə əlaqədar qiymətlərin ucuzlaşması müşahidə olunsa da, hazırda idxal məhsulları üzrə infilyasiya meyilləri qalır. İnfilyasiyanın cilovlanması baxımından Mərkəzi Bankın qərarları da mühüm amildir və onun siyasəti belə həssas məqamlarda həmişə diqqət mərkəzində olur.
Azərbaycan Mərkəzi Bankının İdarə Heyətinin son qərarı ilə uçot dərəcəsi 9%, faiz dəhlizinin aşağı həddi 7.5%, faiz dəhlizinin yuxarı həddi isə 10% səviyyəsində dəyişməz saxlanılıb. Bu qərar makroiqtisadi proqnozlar, inflyasiyaya təsir göstərən amillər və risklər balansının dəyişimi nəzərə alınmaqla verilib.
Mərkəzi Bank bəyan edib ki, pul siyasətinə həsr edilmiş ötən iclasdan bəri illik inflyasiya tempi azalıb. Belə ki, may ayında əvvəlki aya nəzərən 0.4%-lik deflyasiya qeydə alınmış, illik inflyasiya 11.5% təşkil etmişdir ki, bu da ötən ilin sentyabr ayında qeydə alınmış pik səviyyə ilə müqayisədə 4.1 faiz bəndi aşağıdır. İllik ərzaq inflyasiyası 12.7%-ə enmişdir. Tərəfdaş ölkələr üzrə orta çəkili inflyasiyanın nisbətən azalması, dünya əmtəə bazarlarında qiymətlərin enməsi, beynəlxalq yükdaşıma xərclərinin pandemiyadan əvvəlki səviyyələrə qayıtması, profisitli tədiyə balansı şəraitində valyuta bazarında tarazlığın qorunması və manatın nominal effektiv məzənnəsinin möhkəmlənməsi, eləcə də qəbul edilmiş pul siyasəti qərarları illik inflyasiya tempini azaltmaqdadır. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının məlumatına görə ərzaq qiymətləri ötən ilin aprelindən başlayan azalma meylini davam etdirərək mayda aylıq 2.6% azalmışdır. Dünya Bankının əmtəə bazarları haqqında son hesabatına əsasən mayda aylıq əsasda əmtəə qiymətləri 8.6%, o cümlədən enerji qiymətləri 11.3%, qeyri-enerji qiymətləri 3.6% azalmışdır. Tədiyə balansının profisitli olması valyuta bazarında da özünü göstərir. Cari ilin 5 ayında Mərkəzi Bankda keçirilən valyuta hərraclarının 98%-də tələb təklifdən az olmuşdur. 2018-ci ildən bəri ilk dəfədir ki, cari ilin ötən dövründə banklar tərəfindən nağd ABŞ dollarının alışları satışları üstələmişdir. Bu dövrdə mütəşəkkil banklararası valyuta bazarının həcmi ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 45% çox olmuşdur. Manatın nominal effektiv məzənnəsi 2022-ci ildə 8.4%, 2023-cü ilin 5 ayında isə 5.1% möhkəmlənmişdir. Son aylarda mövsümi amillər də inflyasiyaya azaldıcı təsir göstərir.
İnflyasiya amilləri balansında ötən iclasdan bəri əhəmiyyətli dəyişiklik baş verməsə də, strukturunda yerdəyişmələr olub. İnflyasiyanın xarici mühitinin yüksək dəyişkənliyi, məcmu tələbin izafi genişlənməsi başlıca risk mənbələri kimi qiymətləndirilə bilər. 2023-cü ilin 5 ayında əhalinin nominal gəlirləri ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 14.7% artmışdır. Qlobal maliyyə sisteminin sabitliyinin pozulması, bir sıra inkişaf etmiş ölkələrdə resessiya təhlükəsinin mövcudluğu və geosiyasi gərginlik müxtəlif kanallarla inflyasiya proseslərinə təsir potensialını saxlayır. İdxal qiymətləri indekslərinin artım templəri ikirəqəmli səviyyədə qalır. Baza ssenari üzrə fərziyyələrlə 2023-cü ildə illik inflyasiyanın 8.3% olacağı proqnozu dəyişməz qalır. Bununla belə son aylarda xarici inflyasiya təzyiqlərinin zəifləməsi, eləcə də ötən ildən bəri qəbul edilən pul siyasəti və makroprudensial siyasət qərarlarının təsiri ilin qalan dövründə inflyasiya proqnozunun azaldılmasına şərait yaradır.
Mərkəzi Bank antiinflyasiya xarakterli pul siyasətini və inflyasiyaya təsir imkanlarını artırmaq istiqamətində addımlar atır. Uçot dərəcəsi və faiz dəhlizinin digər parametrlərinin yüksəldilməsi, yeni konfiqurasiyada pul siyasəti alətlərinin adekvat tətbiqi, məcburi ehtiyat normalarının qaldırılması və makro-prudensial tələblərdə edilən dəyişikliklər monetar şərait vasitəsilə inflyasiya təzyiqlərini məhdudlaşdırır. Banklararası təminatsız pul bazarında 1-3 günlük əməliyyatlar üzrə orta faiz dərəcəsi faiz dəhlizinin dəyişiminə reaksiya verərək ötən ilin sentyabrından bəri 2.67 faiz bəndi, cari ilin əvvəlindən bəri isə 1.72 faiz bəndi qalxıb. Alternativ pul siyasəti lövbərinin formalaşdırılması istiqamətində görülmüş tədbirlər çərçivəsində Mərkəzi Bankın İdarə Heyətinin qərarı ilə “Təminatsız banklararası pul bazarında bençmark dərəcəsi (AZIR - Azerbaijan Interbank Rate) üzrə indekslərin hesablanması və açıqlanması qaydaları” təsdiq edilmişdir. May ayından başlayaraq Blumberq platformasında banklar arasında milli valyutada bağlanan əqdlərin ortaçəkili faiz dərəcəsi (AZIR), həcmi və sayı barədə məlumatlar gündəlik əsasda Mərkəzi Bankın internet səhifəsində yayımlanır. Eyni zamanda Bakı Fond Birjası tərəfindən “Repo bazarında bağlanılan əqdlər üzrə indekslərin hesablanması və açıqlanması qaydaları”na dəyişikliklər təsdiq edilmişdir ki, bu da təminatlı bazarda reprezentativ faiz indekslərinin (AINA – Azn INdex Average) daha yüksək tezliklə yayımlanmasına imkan verir. Mərkəzi Bankın notları üzrə investor bazasının genişləndirilməsi barədə müvafiq qərarın qəbulundan sonra banklarla yanaşı buraxılış şərtlərində müəyyən olunmuş meyarlara cavab verən qeyri-bank hüquqi şəxslər də hərraclarda iştirak etməyə başlamışdır. Hazırda Mərkəzi Bankın dövriyyədə olan notlarının 7%-dən çox hissəsi qeyri-bank hüquqi şəxslərin mülkiyyətindədir. Not hərraclarında rəqabət mühitini optimallaşdırmaq, investor inamını artırmaq məqsədilə Mərkəzi Bankın notlarının yerləşdirilməsi şərtlərinə əlavə dəyişikliklər edilib.
Mərkəzi Bank pul siyasəti ilə bağlı növbəti qərarlarını da daxili və xarici inflyasiya risklərini, faktiki və gözlənilən inflyasiyanın hədəfdən yayınma dərəcəsini nəzərə almaqla qəbul edir. Mərkəzi Bank bundan sonra da inflyasiya amillərinin dərin təhlilini aparmaqla monetar şərait vasitəsilə inflyasiyanı hədəf çərçivəsinə qaytarmaq üçün sərəncamındakı bütün alətlərdən adekvat istifadə edəcəyini bəyan edib. İnflyasiya təzyiqlərinin davamlı səngiməsi halında pul siyasətinin sərtləşdirilməsində ən azı cari ilin sentyabrınadək pauza götürülməsi, sonrakı mərhələlərdə isə onun yumşaldılması imkanları nəzərdən keçiriləcək.
Mərkəzi Bank illik birrəqəmli (8,3 faiz) infilyasiya proqnozu versə də, onun ikirəqəmli olacağı daha gözləniləndir. Mövsümü amillərlə əlaqədar qiymətlərdə ucuzlaşma qeydə alınsa da, üzü payız-qış aylarına da doğru qiymətlərdə yenidən bahalaşma olacaq. Çünki qiymət artmına təsir edən amillər öz aktullağını saxlayır. Xüsusən də bu özünü idxal qiymətlərində göstərəcək. İlin əvvəlindən artıq ikirəqəmli infilyasiya müşhidə olunur. Belə ki, 2023-cü ilin yanvar-may aylarında istehlak qiymətləri indeksi 2022-ci ilin yanvar-may aylarına nisbətən 113,1 faiz, o cümlədən ərzaq məhsulları, içkilər və tütün məmulatları üzrə 115,8 faiz, qeyri-ərzaq məhsulları üzrə 111,6 faiz, əhaliyə göstərilmiş ödənişli xidmətlər üzrə 110,6 faiz olub. 2023-cü ilin may ayında istehlak qiymətləri indeksi əvvəlki aya nisbətən 99,6 faiz, əvvəlki ilin may ayına nisbətən 111,5 faiz təşkil edib. Yəni, son 1 ildə qiymətlər 11,5% artıb. Amma yaxşı xəbər odur ki, dünya bazarında qiymət artımlarında səngimə müşahidə olunur. Belə ki, bu ilin may ayında dünyanın ən çox satılan ərzaq malları üçün qlobal qiymət hərəkətlərini aylıq olaraq izləyən BMT Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) Ərzaq Qiymətləri İndeksi aprel ayı ilə müqayisədə 2,6 faiz və 2022-ci ilin mart ayında müəyyən edilmiş bütün zamanların ən yüksək göstəricisindən 22,1 faiz azalaraq 124,3 bənd təşkil edib. FAO Taxıl Qiymətləri İndeksi, əsasən, həm əlverişli məhsul perspektivləri, həm də ləng idxal tələbi ilə əlaqədar qlobal qarğıdalı qiymətlərinin 9,8 faiz azalması nəticəsində əvvəlki ayla müqayisədə orta hesabla 4,8 faiz azalıb. Beynəlxalq buğda qiymətləri də həm kifayət qədər tədarük, həm də Qara Dəniz Taxıl Təşəbbüsünün daha bir genişlənməsi səbəbindən 3,5 faiz ucuzlaşıb. Eyni zamanda, Asiya ölkələrinin davamlı alışlarının və Vyetnam və Pakistan kimi bəzi ixracatçıların tədarükünün azalmasının təsiri altında may ayında beynəlxalq düyü qiymətləri artmağa davam edib. Dünya bazarında taxıl, bitki yağları, süd məhsullarının qiymətlərinin enməsi müşahidə edilsə də, şəkər, ət və düyü kimi strateji ərzaq məhsulları bahalaşır. Bunları nəzərə alsaq, dünya bazarında kənd təsərrüfatı və ərzaq məhsullarına tələbin artması və bahalaşması fonunda ölkəmiz üçün də ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məsələsi hər zamankı kimi aktualdır...
Mahir Həmzəoğlu
.jpg "Rusiyadan Ermənistana yeni təzyiq kartı - miqrantların geri qaytarılması ehtimalı...")
